27 Ağustos 2013 Salı

Davranış idaresi - 1

Üç yaş kontrolünde pediatristi oğlumuzun hiperaktif olduğu şüphesiyle bir uzmana görünmesini tavsiye etti. İleride okul ve sosyal hayatında sorun yaşamasına neden olabilirmiş hiperaktivite. Aslına bakarsanız kendim dahil pek çok hiperaktif çocuğun olduğu bir aileden geliyordum ve olası sorunlara gayet aşinaydım. Kafama takılan tek konu bizdeki aktifliğin yaş aldıkça artmasına rağmen oğlumuzda doğduğundan itibaren olmasıydı. Bu bir sorun muydu yoksa çocuğun doğasında varmış bu deyip endişe etmeyi bırakmalı mıydık bilemiyordum. İlginç olan bir sey de en zor dönemlerimizin 1-2.5 yaş arasına denk gelmesi. Çocuğumuz büyüdükçe daha sakin ve kontrollü oldu (neyse ki), yine hareketli ama basını alıp yorulmak bilmeden koşmuyor artık.
Hem üç yaşında bir hiperaktif çocuk hiç duymamıştım şimdiye kadar.
 Buradaki üniversitede sadece hiperaktivite (ve/veya dikkat dağınıklığı) değil çocuk davranışı uzerine farklı alanlarda da çalışmalar yapmış bir hoca ile görüştük. Ve aynen tahmin ettiğimiz gibi üç yaşın bir çocuğa hiperaktif demek için çok erken olduğunu, ilkokul yaşına kadar beklememizi tavsiye etti. Yapılan testlerde (daha çok ana babasının aktardıklarından yapılan çıkarımlara dayanıyor) çocuğumuzun ortalamanın üzerinde hareketli olduğunu fakat bunun değişebileceğini, bilinçli bir şekilde çocuğumuzu takip etmemiz gerektiğini söyledi. Bizim zaten çocuğun enerjisinden değil sınır tanımazlığı ve dolayısıyla disiplin sorun yasadigimizi anlatınca bize davranış idaresi seansları tavsiye etti. Ve başladık. Aşağıda ilk derse ait notlarım var. Biz "özel zaman"dan epey fayda görüyoruz. Çocukla geçirilen "kaliteli zaman" diye dediğimiz şey bu mu bilemiyorum. Burada çocuğun yanında öylesine bulunmuyorsun. Öylesine birlikte oyun oynamıyorsun. Esas amaç çocuğuna seni dinliyorum, önemsiyorum ve şu an bütün oyunu/aktiviteyi sen yönlendirebilirsin, sana güveniyorum şeklinde mesaj vermek. Ona verdiğin ilgin ile kötü davranışlardan sakınmasını sağlamak.

İşte notlar:

Davranış idaresi amaçlı ilk seansımızda bir hafta boyunca her gün 10-15dk süreli özel zaman geçirme ödevi aldık. Amaç çocukla iletişimimizi güçlendirmek ve bizden göreceği ilgiyi olumlu davranışlar yaratacak şekilde kullanmak. Zamanla bu 'özel zaman' prensipleri hayatımızda iyice yer edecek.

Çocuğunuzla sağlıklı bir ilişki kurabilmek için günlük 10-15 dakika süreli 'özel zaman' geçirmek çok önemliymiş. Çocuğunuzun 'iyi' ya da 'kötü' davranıp davranmadığına bakmadan, bir 'ceza' söz konusu olmadan geçirilmesi gereken bir zaman bu.

Çocuğunuzun kendi seçtiği, birlikte yapabileceğiniz bir aktiviteyi (resim yapmak, kitap okumak, yakalamaç oynamak gibi) içermeli özel zaman.

P.R.I.D.E. prensibi:

Praise appropriate behaviour / Uygun davranışı övmek: Çocuğun kendine güvenini ve ondan beklenenen davranışı arttırır. Çocuğunuzla yakınlaşmanızı sağlar. Çocuğunuzun sizin ne sevdiğinizi anlamasını sağlar. Hem ebeveyni, hem çocuğu iyi hissettirir :)
Ebeveyn: Böyle sessizce oyun oynuyor olmanı çok sevdim.
Böyle nazik davranmanla gurur duyuyorum.
Çok güzelmiş bu resmin.
Resmini bana gösterdiğin için teşekkür ederim.
Reflect appropriate talk / Uygun konuşmaları çocuğa yansıtmak: Çocuğun sohbeti yönlendimesini sağlar. Çocuğunuza sizin onu gerçekten dinlediğinizi hissettirir. Çocuğunuza onu anladığınızı ve kabul ettiğinizi yansıtır. Çocuğun konuşmasını geliştirir, sözel iletişimi arttırır.
Çocuk: Yıldız yaptım. Ebeveyn: Evet bir yıldız yaptın.
Çocuk: Bu arabayla oynamak istiyorum. Ebeveyn: Bu arabayla oynamak eğlenceli. 
Imitate appropriate play / Uygun oyun tarzını taklit etmek: Çocuğun oyunu yönlendirmesini sağlar. Çocuğun seçimlerini kabul ettiğinizi gösterir. Oyuna dahil olduğunuzu hissettirir. Diğer çocuklarla nasıl oynanacağını öğretir (sırasını beklemek gibi davranışlar üzerinden). Çocuğun sizi örnek almasını sağlar.
Çocuk: Bebeğimi yatağına koyuyorum. Ebeveyn: Ben de kardeşini yatağa koyuyorum.
Çocuk: Gökyüzüne güneş çizeceğim.   Ebeveyn: Ben de resmimde gökyüzüne güneş çizeceğim.
Describe appropriate behaviour / Uygun davanısı betimlemek: Çocuğun aktiviteyi yönlendirmesini sağlar. Çocuğa yaptığıyla ilgilendiğinizi gösterir. Çocuğun dikkatini toplamasını sağlar. Konuşmayı modeller. Kavramları öğretir.
Ebeveyn: Bu kırmızı bir küp.
Kule yapıyorsun.
Gülen bir yüz yaptın.
Bu çizdiğin çocuk mutlu görünüyor. 
Enthusiasm / Coşku, heves yansıtmak: Çocuğunuzla ilgilendiğinizi yansıtır. Pozitif duyguları ifade etmeyi modeller. Pozitif davranışı destekler. İletişimi güçlendirir.
Ebeveyn: Harikasın!
Bu çok güzel!
Ellerine sağlık! (Türk tarzı :)).


Unutma! Özel zaman ödül ve ceza içermiyor. Çocuğa direktif vermek, soru sormak, çocuğu/yaptığı şeyi eleştirmek, çocuğu sizin isteğinize göre doğrudan yönlendirecek hareketler yok. Tüm aktiviteyi çocuk yönlendirecek. Siz sadece çocuğun uygun davranışlarını göreceksiniz.

Kendisine ve çevresine zarar vermediği sürece bu özel zaman içerisindeki olumsuz davranışları görmezden gelin. Diyelim ki oyuncaklarını duvara vuruyor, çocuğa bakmamaya çalışın, sessiz kalın, her seferinde görmüyor gibi yapın. İlk başta çocuk bu davranışın dozunu arttıracaktır. Çünkü şimdiye kadar sizden bir şekilde tepki almış büyük ihtimalle. Buna hazırlıklı olun.

Çocuk bu davranışı bıraktığı an yüzüne bakın ve kaldığınız yerden devam etmeye çalışın (unutmayın kaldığınız yeri yine çocuk belirleyecek). Bizim için en zor aşama bu sanırım. Çünkü oğlumuz sınır zorlamayı çok seviyor.

Olumsuz davranışa sessiz bir direniş çocuğun iyi ve kötü davranışı zamanla ayırdetmesini sağlayacaktır.
Bu sırada çocuğun yapıyor olduğu olumlu davranışı betimleyin. Örneğin:
Çocuk: Seni sevmiyorum, oyuncakları toplamak istemiyorum.
Ebeveyn: Oyuncaklarını topladığın için teşekkür ederim.
 Çocuk oyuncaklarını birbirine vurarak gürültü yapıyor, etrafa savuruyor. Ama bir tanesini yavaşça yere koyuyor. O sırada siz "kırmızı arabanı ne güzel, yavaşça yere koydun diyerek ondan beklenen davranışı yansıtabilirsiniz.
Açıkçası biz bu tür örnekleri kitaplardan okumuştuk. Teorimiz güçlüydü. Fakat bu uygulamaların bize ödev olarak verilmesi ve bir strateji üzerinden hareket ediyor olmak çok daha farklı ve motive edici geldi. En büyük sorunumuz cocuğumuzun sınır zorlama startejilerine karşı aciz kalmamızdı. Şimdi biliyoruz ki o sınırı zorladığı noktada sakin kalabilirsek aşama kaydedeceğiz :)

4 yorum:

  1. Bunlari yazman cok iyi olmus. Biz de son 4 aydan beri bir suru sey yasiyoruz ve yasamaya evam ediyoruz. Bebekligi bu kadar kolay gecmisti simdi cok bocaliyoruz. Firsatim oldugunda yazacagim ama ne zaman - ycurl

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Adimi gizli tuttugum icin orijinal yorumu ismim olmayacak sekilde degistirdim. Kusura bakmazsin umarim. Sizin de mi benzer sorunlar var? Bizde bebeklik de kolay gecmedi, zorlaniyorum hep. Bugun ozellikle cok zor bir gundu :(

      Sil
    2. Biz de konusma problemi var terapiye basladik ama okula gitmesinin faydasi olacagini soylediler. Okul programina kayit edecektik ama simdi baska sehire tasinma olayi cikti. Umarim yeni yerde bu isi cozumleriz.

      Sil
    3. Dogrudan konusma terapisi mi goruyor? Bizim oglan da epey geride diyebilirim. Biz ustune dusmedikce konustugu soylenemez (tek kelime ya da cok kisa cumleler tercihi). Sen de yazsana terapi tecrubelerinizi, ne kadar faydali olur.
      Baska sehire, nereye tasinacaksiniz? IS degisikligi mivar? Biz yesil kart isleri yuzunden ayni yerde kalmak zorundayiz. Is cikmiyor :/

      Sil